RensIntroductie

Tijdens het onderzoek in de Hermitage werd pas duidelijk hoezeer de objecten van de Zijderoute met elkaar in verbinding staan en de connecties tussen verschillende periodes of geografische regio’s aantonen. Centraal Aziatisch zilverwerk vertoonde zowel invloeden van buitenaf als continuïteit met stijlen uit eerdere periodes. Ik heb voornamelijk artefacten uit zevende- en achtste-eeuws Sogdië bestudeerd. Daarnaast heb ik deze vergeleken met voorwerpen uit andere tijden of plaatsen.

In mijn vorige blog (26-03-2014) heb ik de historische situatie tijdens de zevende en achtste eeuwen al kort beschreven. Door de expansie tijdens de vroege Tang dynastie (618 – 907) werd het contact tussen Centraal Azië en China frequenter en intenser. Intussen rukte vanuit het westen de Islam op, die later een grote invloed zouden hebben op de kunst en cultuur in Centraal Azië.

 

Veelzijdig zilverwerk

Het is interessant om te zien dat in de gevonden voorwerpen uit de genoemde periode allerlei stijlen zichtbaar zijn. De meeste zilveren voorwerpen uit Sogdië vertonen directe invloeden uit andere culturen. Sommige decoratieve aspecten waren al lang voor de zevende eeuw bekend in Sogdische zilverkunst. De grote lotus-vormige bladen lijken bijvoorbeeld hun oorsprong te hebben in de kunst van de Sassaniden (Perzisch koninkrijk, 224 – 651). In de tentoonstelling is de schaal met de gazelle (cat. 141 –  fig. 1) een duidelijk voorbeeld van de integratie van dit decoratieve element in de vormgeving van Sogdisch zilverwerk. De lotus-vormige bladen zijn gecombineerd en aangevuld met andere decoraties. Een andere Sassanidische versiering die op deze en soortgelijke schalen niet voorkomt, maar op andere objecten des te meer, is de parelcirkel. Dit is een cirkel die uit kleine rondjes bestaat en vaak gebruikt werd om de voet van bokalen te versieren. Verder werd het motief verwerkt in kleding, vaak met een dier in het midden. De zijden kaftan (cat. 195) is hiervan een voorbeeld.

Fig. 1: Schaal met afbeelding van een kropgazelle. Sogdië, 7e –8e eeuw. Catalogus, p. 207.

Fig. 1: Schaal met afbeelding van een kropgazelle. Sogdië, 7e –8e eeuw. Catalogus, p. 207.

Sogdië en andere streken in Centraal Azië kenden een lange geschiedenis van culturele uitwisseling met omliggende landen. Vanaf de zevende eeuw vertoonde Sogdisch zilver echter veel meer en vaker Chinese invloeden dan voorheen, veelal in decoratieve opzichten. In tegenovergestelde richting vonden Centraal Aziatische invloeden en objecten in veel groter mate en frequentie hun weg naar China. Hoewel het interessant zou zijn om een vergelijking te maken tussen de personen, objecten, vormen en motieven die in deze uitwisseling aan beide kanten een rol speelden, zal ik mij hier vooral beperken tot de zichtbare Chinese invloeden in Sogdisch zilverwerk. Aan de hand van verschillende objecten uit de tentoonstelling zal duidelijk gemaakt worden hoe deze toenemende Chinese invloed tot uiting kwam, als gevolg van de veranderende politieke en economische omstandigheden.

 

Chinese invloeden

Een van de Chinese elementen die in de versiering van zilveren objecten uit Sogdië vaak voorkomt, is een achtergrond van hele kleine puntjes (fig. 2). Deze spikkeltjes geven de objecten vaak een veel meer complexe en overdadige uitstraling. Een van de kroezen in de tentoonstelling (cat. 146) toont dit onderscheid doordat alleen de bovenste helft versierd is met deze puntjes. Het contrast kan bijna niet groter zijn in een voorwerp. Bovendien zouden de pauwen op de bovenrand afkomstig zijn uit Byzantijnse kunst en is de voet gedecoreerd met de hierboven genoemde parelcirkel. Dergelijke objecten laten goed zien dat invloeden van allerlei culturen samenkwamen in de Sogdische zilverbewerking van de zevende en achtste eeuw.

Fig. 2: Detail van een kroes die bewerkt is met de kenmerkende Chinese puntjes. (Foto: Mike de Booij)

Soms waren Chinese stijlen ronduit dominant in de decoratie van zilveren objecten. Twee voorbeelden zijn het olielampje (cat. 145) en de kroes met plantenornament (cat. 147 – fig. 3). De buitenkanten, en in het eerste geval zelfs de binnenkant, zijn volledig bedekt met een decoratie naar Chinese aard. Niet alleen zijn hier opnieuw de puntjes zichtbaar, ook de verfijnde plantvormen wijzen op invloed uit het oosten. Beide objecten zijn ook in andere opzichten interessant. Met name het verschil in de vorm valt op. Het olielampjes heeft een complexe vorm die van bovenaf iets weg heeft van een zeshoekige ster. De tuitjes worden afgewisseld met een gelijk aantal handvatten. De kroes daarentegen lijkt op het eerste gezicht een halve bol, maar vertoont van bovenaf eveneens een bijzondere vorm. Binnen de gelobde rand is een vorm van lotusbladeren zichtbaar die erg veel weg heeft van die op de schaal met gazelle (cat. 141). Dit toont het vakmanschap van de Sogdische zilversmeden. De versieringen bij de voet en handvatten vertonen ten slotte belangrijke overeenkomsten. De eerste toont weer de parelcirkel, terwijl de handvatten bovenop afgewerkt zijn met een zogenaamd palmet en aan de onderkant voorzien van een schildje. Dit laatste zou afkomstig kunnen zijn uit de Romeinse metaalbewerking. Vincent Boele, conservator in de Hermitage Amsterdam, stelde dit in een interview dat ik met hem had tijdens de onderzoeksweek. Hoewel ik hiervoor nog geen bewijs heb gevonden is het wel duidelijk dat dergelijke schildjes al voor deze periode en ook buiten Centraal Azië toegepast werden.

Fig. 3: Kroes met plantenornament. Sogdië, 8e eeuw. (Foto: Mike de Booij)

Fig. 3: Kroes met plantenornament. Sogdië, 8e eeuw. (Foto: Mike de Booij)

 

Correlatie en contrast

De Chinese invloeden in Centraal Aziatische kunst beperkten zich niet tot de zevende en achtste eeuwen, maar veranderden wel ten opzichte van eerder periodes. De kroes met de steenbokken (cat. 142) vertoont bijvoorbeeld de bekende Chinese puntdecoratie op de bovenrand. De vorm van het object gaat echter terug op Achaemenidische kroezen, net als de gouden kan uit Bactrië van de eerste eeuw voor of de eerste eeuw na Christus (cat. 167 – fig. 4). Op het gouden object zijn ook al Chinese invloeden zichtbaar, maar heel andere dan die op de zilveren kroes. Hier gaat het om de vogels en de planten, die hun oorsprong hebben in Chinese motieven.

Fig. 4: Gouden kan naar Achaemenidisch voorbeeld. Bactrië 1e eeuw v. Chr. – 1e eeuw n. Chr. (Foto: Mike de Booij)

Fig. 4: Gouden kan naar Achaemenidisch voorbeeld. Bactrië 1e eeuw v. Chr. – 1e eeuw n. Chr. (Foto: Mike de Booij)

Hoewel de uitwisseling tussen China en Centraal Azië dus niet beperkt was tot de door mij bestudeerde periode is het wel opmerkelijk dat de Chinese invloeden niet veel verder westwaarts lijken te reiken dan in Sogdische kunst. Terwijl daar de contacten met Tang China duidelijk een stempel drukten op de zilverkunst blijkt zilverwerk uit Bactrië weinig beïnvloed te zijn door Chinese stijlen. Zowel de ‘vroege’ objecten in de tentoonstelling (cat. 174 – 176) als de ‘late’ (cat. 178) wijzen veel meer op Hellenistische of Arabische invloeden dan Chinese. Opnieuw blijken bredere historische omstandigheden van groot belang voor de culturele ontwikkelingen. Terwijl Sogdië veel meer diplomatieke en economische contacten had met China dan Bactrië, was de laatste een veel belangrijker onderdeel geweest van de Hellenistische invloedssfeer. Pas vanaf de negende eeuw zouden de culturele verschillen tussen beide regio’s minder zichtbaar worden in de materiële kunst, toen Centraal Azië steeds meer Islamitisch werd.

Fig. 5: Sogdië, met Bukhara en Samarkand (Maracanda) als belangrijkste steden, en Bactrië. Sogdië omvatte een groot deel van het huidige Oezbekistan, Bactrië lag in de grensregio van Afghanistan, Tadzjikistan en Oezbekistan.

Fig. 5: Sogdië, met Bukhara en Samarkand (Maracanda) als belangrijkste steden, en Bactrië. Sogdië omvatte een groot deel van het huidige Oezbekistan, Bactrië lag in de grensregio van Afghanistan, Tadzjikistan en Oezbekistan.